Batang Patpatin

Nakilala ko si Tikboy, isang batang patpatin noong maagang bahagi ng 1990s. Bagong lipat sila sa baryo. Ang alam ko, taga-karatig baryo lang din sila. Pangatlo si Tikboy sa kanilang apat na magkakapatid. Nag-iisa siyang anak na lalaki sa pamilya.

May pagka-isolated sa komunidad ang pamilya ni Tikboy. Wala silang masyadong kapit-bahay. Hindi rin sila masyadong nakikipag-halubilo sa tao. Naisip ko, baka dahil bago sila sa baryo, o kaya’y nanliliit dahil sa kanilang kalagayan sa pamumuhay o baka umiiwas dahil sa pag-aakalang kumalat na sa baryo ang tsismis na diumano’y lahi sila ng “aswang”.

Hindi katulad ng ibang mga taga-baryo na inilayo ang sarili kay Tikboy, kinaibigan namin siya. Madalas siyang nasa bahay, minsa’y sa bahay na rin kumakain. Naging kalaro namin sya at kasama sa mga pag-akyat sa puno, pagnahap ng kahoy na gagawing panggatong.

Katulad ng ibang bata, nangarap din si Tikboy na sana’y umangat ang buhay ng kaniyang pamilya. Gusto niyang mag-aral pero dahil sa kakapusan, madalas wala sya sa eskwela.

Hanggang sa isang araw, ginulat kami ng balitang namaalam na si Tikboy. Nalungkot ako at naiyak.

Mangilan-ngilan sa mga tao sa baryo ang nagpunta sa bahay nila Tikboy. Ayon sa tatay niya, ilang araw daw na nilagnat si Tikboy hanggang sa hindi na daw humihinga.

Akala’y lagnat lang. Hindi rin  daw nila madala sa doktor dahil walang pera.

Sa murang edad, lalo akong nahabag ako kay Tikboy. Hanggang sa kamataya’y kalunus-lunos pa din ang kanyang sitwasyon. Walang pambayad sa punenarya ang kanyang magulang. Kahit ataul ay di nila kayang bumili.

Sa tulong ng mga ilang nakiramay, gumawa sila ng ataul ni Tikboy mula sa pinagtagpi-tagping kahoy. Hindi rin bago ang kanyang damit samantalang ni walang bulaklak.

Sa aking pagka-alala , isang gabi lang ibinurol si Tikboy at kinaumagaha’y inilibing rin.

Matapos mamamatay si Tikboy, nanatiling hikahos pa rin ang kanyang pamilya. Ang kanyang isang kapatid na babae ay maagang nag-asawa. Samantalang ang kanilang panganay ay naging biktima ng rape.

Wala na rin akong balita sa bunso nilang kapatid. Minsay, iniisip ko na lang na sana’y nagtagumpay ito sa kanyang pangarap para na rin kay Tikboy.

Hanggang sa ngayon, sa tuwing nagbabaliktanaw  ako sa mga kwento ng buhay sa baryong aking pinagmulan, isa si Tikboy sa mga unang sumasagi sa aking isipan.

Pulot

Halos dalawampu’t walong taon ko na siyang kakilala at itinuturing na isa sa mga  mahalagang tao sa aking buhay. Kung isasalarawan ang kanyang pisikal na kaanyuan, hindi siya katangkaran wala pa siyang five feet pero may kagwapuhan lalo na noong kanyang kabataan. Kung dati’y matikas ang kanyang katawan, ngayon nama’y malaki na ang kanyang tiyan. Masayahin siyang tao. Mahilig magbiro kahit minsa’y sobrang korni na.

Sabay-sabay na tumatawa ang kanyang mga anak kapag sasambitin niya ang salitang F4, 88 Corporate at catering. Madalas siyang tawagin ni Gagah bilang Pangz o kaya ay Piolot. Paborito niya ang  sinigang, adobo, tinola, menudo at di masyadong type ang  isda.

Simpleng tao lang si Pulot. Simple ang buhay kaya simple lang din ang pangarap.

Mga magsasaka ang kanyang mga magulang. Mulat sa kahirapan kaya naman nangarap siyang sana’y makapag-aral at makapagtapos ng enhenyero sa kolehiyo.

Bagamat naging top student noong nasa elementarya at nakapagtapos ng highschool sa isang private school sa kanilang bayan ay naging mailap  kay Pulot ang kanyang mga pangarap dahil na rin sa kakapusan. Hindi niya natapos ang kursong enhenyero at bumalik na lamang sa pagsasaka.

Mahusay na public servant si Pulot. Wika nga, bayan muna bago sarili ang kanyang prinsipyo sa buhay sa panahong siya ay nanunungkulan ng mahalal itong kagawad ng baryo. Kung gaano katagal si Marcos sa poder ganun din siya katagal na naglingkod sa baryo (wala kasing election).

Nanguna sa campaign si Pulot para maging hiwalay na baryo ang kanilang sityo. Pinagtagumpayan nila ito.Naging bahagi din sya sa pag-pasa ng baranggay resolution at campaign na naglalayong magkaroon ng annex school ang malaking state college ng probinsya sa bayan nila. Nagwagi uli si Pulot kasama ang mga kababaryo niya.

Makulay din ang buhay pag-ibig ni Pulot. Naugnay siya sa dalawang babae. Ang una’y sinasabing ka-MU nya lamang at nakipag-break sa kanya ng araw na ideklara ni Marcos ang Martial Law noong 1972. Samantalang ang ikalawa at huli ay ang babaeng kanyang napangasawa at itinuring na true love ng kanyang buhay. Bagamat ayon mismo kay Pulot ay never nag-i love you sa kanya ang true love nito .. hindi naman daw mahalaga iyon.. dahil alam niyang true love din sya ng kanyang napangasawa.

Madeskarte naman si Pulot. Sinikap niyang itaguyod ang kanyang pamilya. Mula sa pagiging magsasaka ay naging manggagawa ito. Naging seaman siya. Bumalik sa pagsasaka at naging construction worker.

Sa halos 31 taong pagsasama nila ng kanyang kabiyak, hindi siya kailanman nagbuhat ng kamay sa kanyang asawa. Madalas sa tuwing may LQ sila ng misis nito ay una siyang nakikipag-ayos.

May pagkapatriyarkal nga lang si Pulot. Kaya dumami ang kanyang anak ay dahil nais niyang magkaroon ng dagdag na anak na lalake para may magmana ng kanyang apelyido. Yan tuloy umabot sa anim ang anak niya.

Gayunpaman, nagmenor naman siya. Never syang naging diktador sa kung anong dapat tunguhin ng kanyang mga anak. Magmula sa kursong kukunin, relihiyong aaniban at political beliefs na tinutuntungan.

May mga opinyon din siya sa usaping pulitikal sa bansa. Bagamat ibinoto niya si GMA noong 2004  elections ay tutol naman siya sa charter change, corruption at political killings na ginagawa ng administrasyon.

Minsa’y nagkaka-LQ pa din sila ng kanyang true love lalo pa at medyo may katigasan ang kanyang ulo sa usapin ng pangangalaga sa kanyang kalusugan.

Sa ngayon, 63 years old na si Pulot. Pinagkakaabalahan niya ang magbantay sa kanyang 6month old na apo kung saan pwede na syang gumawa ng album ng kanyang top 10 pampatulog songs (in bisaya, hiligaynon at tagalog version).

Minsan na lang din sila kung magkita ng kanyang pangatlong anak na noong bata pa ito’y hindi makatulog pag di si Pulot ang katabi at dapat laging visible sa kanyang paningin dahil pag hindi, kakatakot na palahaw ang maririnig sa buong baryo.

Sa mga pagkakataong umuuwi ang pangatlong anak niya sa bahay, nakakitaan siya ng excitement sa mukha. Madalas niyang sabihin “Ayyyy!! andiyan na si Nene! Andyan na si Tita”. Yun nga lang pag-aalis na muli ang anak, nariyan ang pahabol na pag-hingi ng allowance (pambili ng short)

June 14 bukas, Fathers Day at para kay Pulot, da best siyang tatay para kina Neneng, Toto, Nene, Diding, Gagah, Udgen, da best na asawa sa kanyang kabiyak na si Cely na baka for the first time ay sabihin na nya ang matamis na i love you kay Pulot at  da best na lolo sa kanyang apong si Iram.

Happy Fathers Day! Tatay Pulot!

Iram Jeos

First apo.. First Pamangkin. Lahat ay excited sa kanyang pagdating. Walang pagsidlang kaligayahan ang hatid nya sa buong pamilya.

Marunong na siyang dumapa at kaya na rin ng tuhod nyang tumayo. Pampatulog niya ang lalay ni lolo nunoy!

Gusto nya ang tubig. Gusto nya lagi sa labas. Gusto nya ng aso.. Gusto nyang kinakausap sya..

Cute cute niya talaga! Excited na kami sa kanyang pag-laki!

Ham-Ham

Cool hamsters!

sinong pinakamaganda?

cool!

Awit Para kay Bambi

Isa ito sa mga paborito kong awitin mula sa Musikang Bayan. Sa tuwing maririnig ko ang awiting ito ay isang tao ang agad na sumasagi sa aking isipan. Si Glen para sa kanyang mga kapamilya, Enteng sa kanyang mga kasama at kaibigan sa komunidad at Berto sa mga magsasaka sa kanayunan. Katulad ni Bambi*, siya ay nag-alay ng buhay para sa sambayanang kanyang pinaglingkuran. Namatay siya sa isang engkwentro sa Bataan noong June 2004.

Titik at Musika: Danny Fabella
Boses: Bayang Barrios
Gitara: Empiel Palma
Violin: Jonathan Urbano
Violin: Paul Allesa

‘Wag mag-alala mahal na kasama
Sa ‘yong pagkawala makakaasa ka
Hindi masasayang alay naming bulaklak
Hindi masasayang mga luhang pumatak
Hindi masasayang aming awit at tula
Ng paghanga at pagdakila

Pagkat bakas na ‘yong iniwan
Ay aming susundan
Buong tatag kaming babangon
Sa ‘yong kinabuwalan
Pagkat bakas na ‘yong naiwan
Ay aming susundan
Libu-libo kaming susulong
Tungo sa kanayunan

‘Wag mag-alala mahal na kasama
Sa ‘yong pagkawala makakaasa ka
Hindi masasayang ang iyong nasimulan
Hindi masasayang buhay mong ipinuhunan
Hindi masasayang ang sandatang nabitawan
Muli namin itong tatanganan

Pagkat bakas na ‘yong iniwan
Ay aming susundan
Buong tatag kaming babangon
Sa ‘yong kinabuwalan
Pagkat bakas na ‘yong naiwan
Ay aming susundan
Libu-libo kaming susulong
Tungo sa kanayunan

At sa piling ng masa
Muli naming madarama
Ang lambing mo’t pagmamahal
Kasama

musikangbayan_awit_kay_bambi

(source: http://www.imeem.com/makoymusik/music/g5Q5F1um/musikangbayan_awit_kay_bambi/)

*Armida “Bambi” Santos, a staff member of Bayan, was killed by elements of the military in October 2000 in Zamboanga del Sur. She graduated from Miriam College and became editor of Chi-rho, student publication of Miriam College. She was also one of the founding members of Karapatan (www.bulatlat.com)

sarap magtampisaw sa ulan

habang pumapatak ang ulan.. naisip kong dumungaw sa bintana at mag-feeling senti.. at nakita ko ang mga batang walang pagsidlan ang kasiyahan habang naghahabulan sa gitna ng malakas na buhos ng ulan…

ang saya-saya nila.. sarap maging bata uli!

buhay at kabuhayang nakadepende sa ulan

Sa nagdaang buwan at mga araw ay halos walang patid ang malakas na buhos ng ulan at kung minsa’y panaka-nakang pag-ambon ng kalangitan. Buwan na nga pala ng Hulyo nagsimula na ring lumakad ang mga araw ng Agusto. Tag-ulan na talaga!

At siempre kung sa Maynila iyan, kaakibat ng walang humpay na pag-ulan ay ang pagbaha din ng mga major road sa Kamaynilaan na madalas na problema ng mga mamamayan nito dulot na rin ng discomfort na dala ng pagbaha. At tiyak, madalas na sambitin ng mga Manileño na sana wag nang bumuhos ng malakas na ulan ng sa ganun eh wala na rin si baha.

Kunsbagay, hindi ko naman sila masisi kung mas nais nilang tuyot na lang lagi ang panahon lalo na kung ang paghuhugutan nilang dahilan ay ang mga kasinungalingang anunsyo ng MMDA na nailarga na nito ang mga flood control projects at nabawasan na ang mga binabahang lugar sa Maynila.

Nakakainis naman talaga pag mga ganito ang eksena. Pero paumanhin na lang sa mga madalas bahain sa Maynila. Masaya kasi ako tuwing naulan.  Bumabalik kasi sa aking alaala ang aking kabataan sa aming probinsya. Masaya kami at ang aking mga kalarong kapitbahay na nagtatampisaw sa ulan at mga eksenang habulan na halos magkandalag-lag na ang aming mga salawal at pagkatapos ay tutungo sa irigasyon at duo’y magpakalunod sa sobrang tuwa sa walang kapagurang paglangoy hanggang sa kami ay mapalo ng aming nanay dahil sa napakadelikado ng aming ginagawa.

Nang ako naman ay lumaki na at napuntang syudad. Gusto ko din ang naulan kasi para mabawasan man lamang ang init ng panahon. Lalo na kung ito ay buwan ng Abril at Mayo. Inay ko po talaga! Wish ko lang talaga, umulan araw-araw. Sa panahon din ng tag-ulan, lagi ay may exciting na pakiramdam sa aking sarili. Sa wakas kasi ay maisusuot ko na yung jacket ko at magagamit na si payong (lalo na kung bago ito) hehe.

Napakasimple at mababaw lang talaga ang aking mga dahilan kung bakit gusto ko ang panahong maulan. Lahat ay makasariling interes. Hanggang sa mapadpad ako sa isang malayong baryo sa isang malayong probinsya at nakausap ko ang mga magsasaka. Napagtanto ko, may mas malalim pa palang dahilan kung bakit type din ng ibang tao, lalo ng mga magsasaka partikular sa baryong iyon ang ulan.

Noong nakasama ko kasi sila ay panahon ng tag-tuyot. Napaka-init talaga. At minsan sa aming kwentuhan tungkol sa buhay-buhay nila bilang magsasaka ay madalas nilang sambitin na sana’y bumuhos na si ulan. Natuwa ako, oo nga, para naman lumamig ang panahon. Naalala ko tuloy ang mga eksena sa aking buhay tuwing umuulan. Pero nang tapusin ni Manong magsasaka ang kanyang litanya ay napahiya ako sa aking sarili. Malalim pala ang pinagmumulan ng kanilang simpleng pangarap.

Wala palang irigasyon o kaya ay kahit simpleng patubig project man lamang sa baryo na makakatulong sa kanilang munting mga sakahan.

Na bagamat may mga falls naman o balon na pwedeng source ng tubig, ang problema ay walang pondo ang mga magsasaka para ipagawa ito. Hindi rin daw nila naaasahan ang matataas na opisyal ng bayan na tumugon sa kanilang problema sa patubig. At dahil may ganitong frustrations na ang mga magsasaka, nagkakasya na lamang sila sa biyayang dulot ng buhos ng ulan.

Sa mga sandaling iyon, naglaro na sa aking imahinasyon kung ano ang magiging kalagayan ng mga magsasaka sa panahong kahit ang ulan ay naging maramot sa kanila. Ilang buwan ang kanilang titiisin na walang pagkain at walang trabaho, walang kabuhayan.

Napakalawak ng lugar. Nakatiwangwang ang mga bukiring hindi mabungkal ng mga magsasaka dahil sa sobrang pagkatuyot. Hindi rin nila mataniman ng palay na syang pangunahing ikinabubuhay nila. Paano na ang pamilya ng mga magsasakang pilit na itinatawid ang buhay sa isang sitwasyong labis ang kasalatan at walang kabuhayang mapagkunan.

Hindi ko maiwasang magalit dahil sa kanilang kalagayan. Magalit at kamuhian ang mga nasa poder na walang habas kung maglustay ng salapi ng bayan samantalang ang mga magsasaka sa baryong iyon ay naghihikahos na ang tanging nais lamang ay magkaroon ng patubig sa kanilang lugar, mataniman ang mga sakahan at mapaunlad ang produksyon para na rin sa kanilang pagkain sa araw-araw.

Sa pag-usad ng mga araw na ako’y nasa kanilang baryo.  Sa wakas ay bumuhos ang ulan. Nakakatuwang maging saksi sa kasiyahan at pag-asang nakita ko sa bawat mukha nang magsasakaka. Parang,  sa wakas, dumating din ang araw ng matagal ng pinakahihintay. Napuno ng tubig ang mga sakahan, lumambot ang lupa at pwede nang bungkalin. Tulung-tulong ang mag-anak sa gawaing bukid. Mabilisan ang trabaho pero pulido. Walang aksayang panahon. Nataniman na rin ang mga nakatiwang-wang na bukirin. Buhay uli at napakagandang tingnan ang kulay luntiang dahon ng mga ito at ilang buwan na lang ang aantayin ay maaari nang anihin.

Sa ngayon, sa bawat pagdilim ng kalangitan at tila nag-aamba ng pagbuhos ng ulan ay agad silang sumasagi sa aking kaisipan. Sana’y umabot din ang ulan sa kanilang baryo. Para sa mga magsasakang kinalimutan na nang pamahalaang ito. Para sa mga  magsasakang higit na umaasa sa kanilang sariling pagpupunyagi para sa pagbangon mula sa pagkalugmok.

Sa totoo lang, miss ko na sila!

ngayong Hunyo at pagkatapos

Busy month sa akin ang July. Maraming dapat gawin at tapusin para sa maraming aktibidad. Kailangan din na iproseso ang aking sarili para sa lubos na pagtanggap ng ilang mga bago at pansamantalang mawawala sa aking araw-araw na buhat. Dapat na  i-let go ko na ang ilang mga bagay-bagay… move on ika nga at harapin ang mga susunod na buhay (nage-emote lang).

Pagkatapos ng buwan ng July, medyo mag-iiba na ang ilang mga bagay na nakasanayan ko na. Nariyang makaramdam ng lungkot… panghihinayang…

Ganunpaman… dapat maging masaya, harapin ang mga bagong trabaho ng positibo at higit pang magpakasikhay sa mga gawain para kay “Inang Bayan”. hehehe

Pero bago dumating ang mga bago sa aking buhay…..wahahhah! Gusto kong uminom. Maranasan for the second time ang pagkalasing!

Excited!

Hagupit ni Frank

Sabado ng hapon nang mag-umpisang bumuhos ang malakas na ulan at madaling araw naman ng linggo ng nang iparadam ni Frank ang kanyang dalang malakas na hangin. Ang aking lagnat at sakit ng katawan ay hindi naging dahilan para hindi ko maramdaman ang malakas na ulan at tunog ng malakas na hangin. Maging ang malaking puno ng duhat sa aming likod bahay ay natanggalan ng sanga dahil sa lakas nito. Maswerte din at hindi nilipad ng hangin ang aking mga sinampay.

Ayon sa mga news reports, gabi pa lang ng sabado ay lubog na sa baha ang ilang bahagi ng kamaynilaan maliban siempre sa ilang probinsya na hinagupit din ng bagyong Frank. May ilang dike at major roads na rin kasama na dito ang isang tulay sa bahaging Zambales ang umapaw na ang tubig.

Sa probinsya daw namin sa Aklan ay halos mawipe-out ang isang community sa syudad mismo ng Kalibo dahil sa pag-apaw ng tubig sa tulay ng Kalibo.

Dulot nito ay maraming nawalan ng tirahan, kabuhayan, na-displace, lumikas at ang malungkot sa lahat may mga nawalan ng mahal sa buhay dahil na rin sa pagkalunod, tinangay ng malakas na alon, natabunan ng gumuhong lupa, natamaan ng nagliliparang yero at nabagsakan ng puno.

Ang mga ganitong eksena ay hindi na bago sa akin. Ang probinsya kasing pinanggalingan ko ay madalas puntiryahin ng bagyo. Edad apat yata ako ng maalala ko ang pinaka-unang bagyong aking naranasan, ang bagyong Undang. Halos liparin ang aming bahay na yari lamang sa kawayan at ang bubong ay pawid. Wala kaming magawa kundi lumikas sa isang bahay ng kamag-anak na medyo kongkreto. Kinabukasa’y kalunos-lunos na eksena ng bahay at paligid ang iyong makikita. As in warak si Bahay. Yung mga pananim ay nalunod din dahil sa baha. Biglang magmamahal ang bigas. Maging ang mga saging na sa susunod pang buwan dapat anihin ay nagsitumbahan na rin.

Kung hindi ako nagkakamali, nakadawalang bagyo at bakwit kami sa probinsya. Sa Maynila naman ay pang-apat ko na si Frannk.

Ang kaibahan lang siguro sa ngayon ay nariyang sumasambulat sa mukha ko ang trahedyang dulot ng bagyong ito. Maliban sa halos 100 naitalang nawalan ng buhay dulot ng bagyo ay ang paglubog ng MV Princess of the Stars ng Sulpicio lines kung saan umabot ng halos 800 kataong laman kasama na ang pasahero nito at crew kung saan wala pa sa tinayang 50 pasahero ang naka-survive.

Nakakakilabot at nakakapanlumo ang mga balita. Ang mga mga salaysay ng mga nakaligtas ang mga palahaw at iyak ng mga batang nakasakay hanggang sa mawala na ang mga tinig na iyon.

Nakikibahagi ka doon sa kalungkutan, takot, hinagpis at galit na nadarama ng mga nawalan ng mahal sa buhay. Hindi mo rin masisi ang ilan na hanggang sa huling sandali ay kumakapit pa rin na sana may buhay pa sa kabila ng talagang matinding hagupit ng bagyo.

Kung meron lang sana tayong mga mauunlad na teknolohiya na makakatulong sa pagbigay ng wasto at tamang pagbasa ang ating weather bureau. Kung sana ay naging mahigpit lang ang Philippine Coast Guard na huwag hayaang maglayag ang barko. Kung sana ay naging mahigpit, mapanuri at isinaalang-alang ng mga may-ari ng barko ang kapakanan ng kanyang mga pasahero sa halip na unahin nito ang kita at halagang maaring mawala sa kanila. Sana walang nawalan ng buhay at naulila.

Bagamat ayon sa Sulpicio Lines ay bago lang daw ang barko nila pero hindi na rin bago sa atin ang mga trahedya sa dagat na kanilang kinasankutan, isa na rito ay ang paglubog din ng MV Doña Paz kung saan apat na libo ang nawala at libu-libo naman ang kanilang mga inulila na mahal sa buhay.

Ang radyo ay nag-uumapaw na naman sa tinig ng mga news anchor na nag-uulat ang iba naman ay naninisi. Sa bahagi ng gubyerno at may-ari ng barko ay nariyan ang eksenang sisihan habang naiiwan sa malawak na karagatan at palulutang -lutang ang mga kawawang bangkay. Siempre nariyan ang mga pulitikong nagdudunung-dunungan habang si Ate Glo naman ay nasa US naglalakad sa mahabang pulang carpet may hawak ng kopita habang nakikipagtalamitam sa kanyang among si Bush bitbit siempre ang sandamakmak na alipores mula sa congress at senate habang sa bansang Pilipinas tumatangis ang mga kamag-anak ng mga nalunod at nawalan ng tirahan.

Nariyang umeksena si Speaker Nograles na magpatawag ng joint congressional hearing tungkol dito at gumawa ng resolution para kanselahan ang prangkisan ng Sulpicio Lines.

Wala naman nang bago dito. Narinig din yan ng mga tao sa mga marami ng trahedyang nangyari. At katulad ng ilang mga nagdaan aksidenteng kagaya nito, ang lahat ay mawawala din na parang mga panaghoy at pagtangis ng mga batang sakay ng barko na unti-unting mawawala kasabay ng paglamon sa kanila ng karagatan. At ang lahat ay malilimot na… at balik uli sa dati..

Nakakalungkot… Sana talaga, ang mga hunghang na lang ang nalunod!

June 24

Malapit na ang June 24 at itinuturing ko itong espesyal na araw sa aking buhay. Hindi ko naman ito birthday o ng isang kakilala na malapit sa akin. Mas lalong walang kinalaman ang Araw ng Maynila at Pista ng San Juan sa araw na ito sa dahilan kung bakit espesyal ang petsang ito sa akin.

Limang taon na rin halos na sa tuwing darating ang partikular na araw na ito ng Hunyo ay agad na kukutkot sa aking isip ang imahe ng isang payat, mahiyain at hikaing tao na aking nakilala may walong taon na ang nakakalipas.

Una ko syang nakadaupang palad sa mahabang daang bakal kung saan sadyang napakaingay ng paligid dahil na rin malamang sa mga samu’t saring eksena ng buhay sa komunidad na iyon at dagdag pa dito ay ang ingay na dala rumaragasang tren.

Ipinakilala sya sa amin ng isang kakilala. Siya raw ang bago naming makakasama sa komunidad para sa kampanya sa pagpapatalsik kay dating pangulong Estrada at makakasama din daw sa pag-oorganisa at pagpapaunawa sa mga kabataan sa mga isyung kinakaharap ng bayan.

Habang ipinapakilala sya sa amin ay biglang may ngiting sumilay sa aking mukha hindi dahil sa, sa unang tingin ay nagkaroon ako ng crush sa kanya. Ang ngiti ay dala pa ng imahinasyong nabubuo sa aking sa sarili, ang imahe ng bagong kakilala na kinakausap ng masa. May impresyon kasi ako na mahiyain siyang tao na kumibo dili sa kanyang kausap kaya sumagi sa aking isip kung paanong adjustment o pag-igpaw ang kanyang gagawin sa ganung katangian para mapagtagumpayang maipaabot sa pamamagitan ng paglubog at pagpapaliwanag sa mga masa ang mga isyung sumasambulat sa bayan.

Pero sa pagdaan ng mga araw ay unti-unting nabura ang ganoong impresyon sa kanya. Lumitaw ang kanyang natural na ugali. Mahiyain pa rin pero hindi sya takot makipag-usap sa mga tao at higit sa lahat ay mahusay magpaliwanag sa mga isyu ng bayan.

Ipinamalas din nya sa amin ang kanyang talento sa pag-drawing at paggi-gitara. Ibinagi din nya sa amin na dati pala syang estudyante sa kolehiyo sa isang state university sa bahaging Sta. Mesa. Gusto sana nyang mag-aral pero dahil sa hindi naman kayang tustusan ng kanyang pamilya ay nagdesisyon syang tumigil na lamang.

At malamang ang pangyayaring iyon ang higit pang nagtulak sa kanya para kumilos at maging kabahagi ng mga laban ng kabataan tungkol sa karapatan nito sa edukasyon.

Naging masikhay sya sa kanyang pagkilos. Hindi balakid sa kanya ang maraming beses na wala syang pamasahe papunta sa ganitong lugar para sa mga serye ng meeting o sa mga rally man o kaya ay kape lang at deep sea cracker ang kanyang ulam (kung minsan kasi ay wala ring mapasulpot na kanin at ulam dahil hirap din ang community).

Natuto rin syang makipag-usap sa ilang mga namumunong tao sa ibat-ibang baranggay. Nariyang makipagpulong sya sa mga kapitan ng mga baranggay para higit na ipaunawa ang mga isyung kinakampanya. Ang mga ganitong eksena sa kanyang buhay ay labis namang ikinagalak at ikinagulat ng kanyang ina. May nagkwento kasi sa kanyang isang kapitan na kameeting daw ng maraming kapitan ang kanyang anak. Ayun! super proud si nanay nya. Mahiyain daw kasi ang anak nya. Hindi masyadong nakikipag-usap at nabanggit din nya na may hika pala ang kanyang solong anak na lalake.

Ayon nga sa mga pamosong wika ng sangkatibakan ay simpleng pamumuhay at puspusang pakikibaka. Isinabuhay niya talaga ito!

Hanggang sa namalayan ko na lamang na hindi ko na sya nasisilayan. Ang kwento sa akin, umalis daw, nasa isang probinsya. Nagpasya na daw ito na kumilos sa kanayunan at nagdeklara ng maging isang Full time na mandirigma.

Hindi ako nagulat sa balitang iyon, bagamat hindi ko rin maiwasang mag-aalala sa isang banda dahil sa kaakibat na panganib na susuungin. Ganunpaman, masaya ako kasi alam kong masaya siya sa kanyang naging desisyon, ang paglingkuran ang masa sa malalayong nayon sa Pilipinas kung saan lipos ng kahirapan dahil na rin sa pang-aapi at pagsasamantala ng iilan.

Wala na kaming naging ugnayan simula noon. Basta ang alam ko masaya siya sa kanyang ginagawa.

Pero gaya ng aking hindi maiiwasang pag-aalala sa mga kaakibat na panganib sa pagkilos nya sa kanayunan, nangyari nga ang nangyari.

June 24, 2003, Isang malungkot na balita ang nakarating sa akin. Wala na sya. Namatay sya sa isang ekwentro sa pagitan ng mga militar.

Hindi ko maipaliwanag ang aking pakiramdam sa oras na iyon. Umiyak ako sa sobrang lungkot at pagkagalit. Nagpupuyos ang aking pakiramdam hanggang sa wala ng mailuha ang aking mga mata pero alam mong naiiyak ka na ang lalamunan ay garalgal na naninikip ang dibdib.

Hindi agad namin nakuha ang kanyang bangkay. Umabot pa ng ilang araw bago ito makuha ng kanyang nanay na labis din ang pagkalungkot sa pagkawala ng anak pero matapang na hinarap ang sitwasyon.

Nang gabi na dumating ang kanyang bangkay ay ayaw ko syang tingnan. Gusto kong manatili sa aking isip ang kanyang buhay na mukha. Pero sa huli ay mas pinili ko rin na masilayan sya. Hindi ako marunong magmura sa panahong iyon pero napamura ako at talagang nanggalit. Hindi lang kasi siya pinatay ng mga pasistang militar, winasak ang kanyang mukha. Hindi na namin sya makilala dahil sa wala na syang panga, maliban sa mahigit isang dosenang bala ang tumama sa kanyang katawan.

Sa isang parangal, ibinahagi ng kanyang ina ang pagdadalamhati. Ginunita nya ang mga masasayang alaala sa pagitan nya at ng kanyang anak. Ang anak na mahiyain at hikain ay isang pulang mandirigma at mahal ng mga masa sa kanayunan na kanyang pinaglingkuran. Higit pa syang bumilib at nagpugay sa kanyang anak dahil sa ipinamalas nitong katapangan. Batay kasi sa kwento ng mga masa, naka-atras na daw ito pero dahil may naiwan pang kasama nito, kaya siya bumalik. Tinadtad man daw ng bala ang kanyang katawan pero sa huling hinga pa rin ng kanyang buhay ay kinalabit pa nya ang gatilyo na gumupo din sa isang kaaway.

Sabi nga ng kanyang ina, nawala man daw ang kanyang nag-iisang anak na lalake, pero hindi nya inakalang maraming mga anak na sa kanya’y iniwan. Ang mga kaibigan, kakilala at ang masang pinaglingkuran at niyakap ng kanyang anak.

Sa June 24, Limang taon nang wala siya sa aming piling. Pero buhay ang kanyang mga alaala at ang kanyang sakripisyo ay mananatiling inspirasyon at magsisilbing apoy para sa higit pang pagningas ng kanyang mga naiwanan.

June 24, isang araw ng pag-alala, pagdadalamhati at pagpupugay sa isang kakilala, kaibigan at kasama – Glen para sa kanyang pamilya, enteng ng komunidad at si Ka Berto ng kanayunan.